Olieverf / Doek: 65,5 x 81 cm
Een dreigende wolkenlucht trekt over de Rotterdamse binnenhaven. Links stapelen grijze en bruingroene wolken zich op, maar daaronder breekt het zonlicht door. Het zet de wolkenranden in een gouden gloed en laat stukken blauw zichtbaar worden. De stad blijft grotendeels in de schaduw. Alleen op het water, enkele gevels en de kleding van de mannen die op de voorgrond bezig zijn met hun schuiten lichten kleine kleuraccenten op. Juist zulk buiig weer leverde Van Mastenbroek zijn geliefde contrasten op. Zelf zei hij: “Ik ging dan ook altijd uit teekenen wanneer het buiig weer was want dan had men de mooiste luchten en de schitterendste kleuren. De aarde was dan doorweekt dus zwaar van kleur en dat deed zoo smeuïg aan en het waren de aangewezen dagen om buiten te gaan werken. Daarna had ik geen rust voor ik zulke indrukken in een schilderij had verwerkt.”
De titel van het schilderij maakt duidelijk dat het werk bedoeld was om het effect van het licht weer te geven. Toch is het meer dan dat. Alle menselijke activiteit maakt het ook tot een tijdsbeeld, een dagelijks tafereel in het oude Rotterdam. De menselijke bedrijvigheid is klein weergegeven, maar geeft de schaal aan en verlevendigt de brede waterruimte naast de indrukwekkende lucht. Behalve de drie mannen met de bootjes, is ook de boomrijke kade langs een rij hoge huizen vol met wandelaars en karren. Daar zien we een opvallend groen kadehuisje. Van die walhuisjes waren er in Rotterdam vele tientallen. Tegenwoordig is er nog maar één van over. Ze dienden vaak als kantoortje voor een havenbedrijf, van waaruit het laden en lossen werd geregeld. Volgens een oud telefoonboek was hier Rieth & Co. gevestigd, Maatschappij tot verkoop van Petroleum.
Kort na de dood van Johan van Mastenbroek schreef zijn biograaf Glavimans: 'men zal het toch als een vaststaand feit dienen te erkennen dat hij zijn grootste belangrijkheid heeft bereikt zooals hij die zelf ook wenste, namelijk als de schilder van het Rotterdamsche stads- en havenbeeld.' Ook ons schilderij is een gezicht op een stukje oud Rotterdam. Al wilde Van Mastenbroek vooral het effect van het zonlicht achter de wolken laten zien; herkennen we hier de voormalige Nieuwehaven in Rotterdam, gezien vanaf de Oude Oostbrug bij het Oostplein, in de richting van de Pakkenbrug. Een tekening uit hetzelfde jaar in de collectie van het Stadsarchief Rotterdam, getiteld Gezicht op de Nieuwehaven met de Pakkenbrug, toont vrijwel dezelfde bomenrij, gevelwand en werkschuit. Ook het opvallende groene walhuisje keert erin terug. Effect de nuage behoort daarmee tot een kleine groep nauw verwante voorstellingen van deze plek.
Van deze omgeving is vrijwel niets terug te vinden. De bebouwing werd tijdens het bombardement van 14 mei 1940 verwoest. Het oostelijke deel van de haven werd in 1952 gedempt; ongeveer tien jaar later verdween ook het resterende water. Het schilderij bewaart daardoor tevens een stadsbeeld dat is verdwenen.
Rond 1920 maakte Van Mastenbroek verschillende werken op dezelfde plek. We zien hier dezelfde bomenrij, de hoge gevels en het groene walhuisje. Effect de nuage lijkt dus tot deze reeks te behoren. Van Mastenbroek kende de wereld die hij schilderde van nabij. Geboren en werkzaam in Rotterdam vond hij zijn belangrijkste motieven in de stad, de rivier en de havens. Zijn schilderijen zijn topografisch herkenbaar, maar nooit alleen maar registrerend. Ter plaatse maakte hij schetsen; in het atelier bouwde hij zijn indrukken uit tot composities waarin beweging, kleur en het weer de hoofdrol spelen. In dit werk vallen de documentaire en schilderkunstige kwaliteiten prachtig samen.
Het schilderij is niet slechts een impressie van een wolkenlucht, van de zon die na een bui doorbreekt, van het water dat even oplicht. Het bewaart ook een lang verdwenen stadsgezicht.
Johan Hendrik van Mastenbroek, door sommigen wel eens de Breitner van Rotterdam genoemd, wijdde zeer veel schilderijen en aquarellen aan de Maasstad. De kunstwerken getuigen alle van de grote interesse die Van Mastenbroek aan de dag legde voor de wisseling van de seizoenen en de invloed daarvan op de mensen en hun bezigheden in de stad. Evenals Breitner koos Van Mastenbroek voor arbeiders achter sleperskarren, passanten, paard en wagen op de kades, varende of aangemeerde binnenvaartschepen, haventaferelen en dergelijke. Het ging Van Mastenbroek om de stemming die de havenstad op een bepaald moment van het jaar uitstraalde uit te beelden en te laten zien op welke wijze de bewoners zich in de stad bewogen. Een realistische weergave van de omgeving was daarbij belangrijk. Het geeft ons nu een prachtig inzicht in het oude Rotterdam. De introductie van graanelevatoren in de haven van Rotterdam vond plaats in 1905. Havenarbeiders vreesden voor hun baan, wat tot stakingen leidde. Door de aanhoudende economische groei en werkgelegenheid bleken deze zorgen niet nodig en nam de vraag naar havenarbeid juist toe. In 1906 was de uitbreiding van de havencapaciteit met de bouw van de Maashaven een feit. In deze haven werden elevatoren en een grote graansilo geïnstalleerd. Van Mastenbroek schrijft in zijn herinneringen het volgende: "De graanelevatoren waren niet alleen een mooi onderwerp voor een schilderij, maar ze konden ook op een heel andere manier gezien worden als een factor van maatschappelijke betekenis, zoals bleek toen er werkstakingen ontstonden onder de bootwerkers die zich in hun bestaan bedreigd voelden door de invoering van deze mechanische manier van lossen." In 1921 leek deze technologische innovatie niet langer weerstand op te roepen. Het schilderij van Van Mastenbroek getuigt hiervan. Een groep bootwerkers baant zich een weg naar de liften. Links staan enkele fabrieksgebouwen en de graansilo; rechts in de verte is de Nieuwe Maas. Zoals Glavimans terecht opmerkte, hield Van Mastenbroek zijn schilderijen meestal in één toon, verlevendigd met accenten van krijt, cadmiumgroen en "frisse blauwen". De korte schaduwen achter de arbeiders en de locatie wijzen op een zonsondergang in de ochtenduren. De schittering van de zon komt tot uiting in korte, blauwgele vleugjes in de lucht, die doen denken aan de opvattingen van luministen. Dit imposante schilderij werd bekroond met een zilveren medaille op de tentoonstelling in Parijs. Van Mastenbroek zou het onderwerp opnieuw schilderen in 1924 en 1928, zij het op kleinere formaten.