J. (JOZEF) ISRAELS 1824 Groningen - 1911 Den Haag La Lettre (De Brief)

Details

Jozef Israels heeft zijn grootste bekendheid ontleend als schilder van strandtaferelen en thema’s uit het leven van Scheveningse, Katwijkse en Zandvoortse vissers. Bij Jozef Israels staan vooral de emotionele aspecten van het zware vissersleven centraal en niet zoals bij zijn vriend en collega Hendrik Mesdag die in het bijzonder vissersboten op zee, vissers strijdend met de elementen uitbeeldde.

Aanvankelijk koos Jozef Israels voor een opleiding als landschapschilder en kreeg zijn eerste onderwijs in zijn geboorteplaats Groningen. Geleidelijk nam zijn belangstelling voor de historieschilderkunst toe en ging hij op achttienjarige leeftijd studeren bij J.A. Kruseman en J.W. Pieneman in Amsterdam. In de jaren 1845-1847 verbleef hij korte tijd in Parijs en onderging daar de invloed van de historieschilder E.F. Picot en andere kunstenaars zoals H. Vernet, J. Pradier en P. Delaroche. Werkte in het Louvre naar Rembrandt en Velasques.

Na zijn studie in Parijs trok Israels naar Den Haag, maar verbleef ook regelmatig in Amsterdam. In de jaren vijftig vond Israels in het zware leven van vissers en hun gezinnen een nieuwe inspiratiebron. Het probeerde de sfeer en de moeilijke omstandigheden waarmee de vissers te maken hadden met veel gevoel te schilderen. Titels van zijn werken als ‘langs moeders graf’, ‘verdronken visser’, ‘na de storm’ , ‘alleen op de wereld’ ‘als men ouder wordt’, ‘de ongelukkige vrouw’, ‘de laatste ademtocht’ vertolken de enigszins zwaarmoedige onderwerpen die hem boeide. In een sterk clair-obscur, met pasteuze verfstreken wist Israels de stemmige, maar droevige sfeer waarmee vissers te maken kregen, weer te geven. Aan de andere kant was Israels ook geïnteresseerd in de meer vrolijke kanten van het vissersbestaan en vooral spelende kinderen aan zee zou hij veelvuldig schilderen: pootje badend in het warme water van de plassen die de vloedstroom had achtergelaten, met een speelgoedbootje spelend en dergelijke. Het jongetje met een zeilscheepje anticipeerde al op wat hij later zou worden: visser net zoals zijn vader. Het coloriet werd onmiddellijk aangepast en ‘blonde’ kleuren brachten de zonnige, vrolijke sfeer aan het strand en de zee in beeld.

In de loop van de jaren zeventig zien we Israels zich mede gaan toeleggen op het schilderen van portretten en portretachtige genrestukken. Het hier afgebeelde schilderij met als titel ‘De Brief’ is een regelmatig terugkerend onderwerp bij Israels. Nauw verwant hiermee is de thematiek die zich het beste laat omschrijven als ‘De mijmering’: vrouwen die meestal in een interieur voor het venster naar buiten turen, in gedachten verzonken, al dan niet met een brief in de hand. ‘Wachten’, ‘Blik in de verte’, ‘Droeve gedachten’, ‘Melancholie’, ‘Overpeinzing’ zijn titels met min of meer hetzelfde onderwerp. Het thema ‘vrouw met brief’ is in de schilderkunst in feite zo oud als de bijbel.

Israels was van Joodse afkomst en als zodanig goed vertrouwd met het Oude Testament. Thema’s uit de judaïsme, zoals bv. een ‘Joodse bruiloft’ zou hij met een zekere regelmaat schilderen. Als historieschilder was hij bovendien op de hoogte van het werk van beroemde 17de-eeuwse voorgangers, waarbij in eerste instantie de naam van Rembrandt genoemd moet worden, die o.a. ‘De brief van koning David aan Batseba’ geschilderd had. Het schilderij uit 1654 (aanwezig in het Louvre) toont de getrouwde Batseba op het moment dat zij een brief ontvangen heeft van koning David die haar naar zijn paleis uitnodigt en met haar de liefde bedrijft (O.T. 2 Samuël,vers 2-15). Rembrandt laat goed de tweestrijd zien van de vrouw en de keuze waarvoor zij zich als getrouwde vrouw gesteld zag.

Het is duidelijk dat Israels zijn klassieken kende. Rembrandt zou het grote voorbeeld voor Israels blijven. Zijn ‘Joodse bruiloft’ uit 1902 en zijn ‘Saul en David’ van een paar jaar daarvoor zijn niet los te zien van Rembrandts vergelijkbare onderwerpen (beide werken in het Rijksmuseum).

Schilderde Israels aanvankelijk nog in de glacerende stijl, die zo kenmerkend was voor de schilders van de Romantiek, in de loop van de jaren zestig en zeventig zou de toets van Israels losser en breder worden en in de jaren negentig zelfs dicht in de buurt komen van de schilderstijl van zijn zoon Isaac. Hoewel Jozef zijn zoon de schilderkunstige beginselen had bijgebracht zien we hier een omgekeerde invloed van de zoon op de vader. In de portretten die Jozef in de jaren negentig schilderde is die invloed goed zichtbaar.

Hoewel een oud etiket aan de achterzijde het jaartal 1872 vermeldt, lijkt de losse schilderstijl van ‘La Lettre’ van een latere datum te dateren. Realistischer is het, het werk te dateren uit de laatste twee decennia van de 19de eeuw.

Tussen 1850 en 1874 schilderde Israels het portret van Jeanette Bloemen (1829-1915), gezeten op een stoel met een groene japon met wit kanten manchetten en wit kant rond de diepe V-hals (Amsterdams Historisch Museum). Goed te zien is het verschil in stijl met het hier besproken model van ‘La Lettre’. Het fijn uitgewerkte portret staat qua interpretatie en uitvoering nog volledig in de romantische traditie. Ook dit voorbeeld laat zien dat ‘La Lettre’ niet van 1872 kan dateren.

Download PDF La Lettre