G.H. (GEORGE HENDRIK) BREITNER 1857 Rotterdam - 1923 Amsterdam Portret van de schrijver Frans Eerens

Details

Dit schilderij verbindt twee kunstenaars die van groot cultureel belang waren in Nederland in de jaren 1880: de schilder Georg Hendrik Breitner en de schrijver Frans Erens. Ze waren bevriend en werkten beiden op dat moment in Amsterdam. Erens woonde een tijdlang in Breitners atelier, rond de tijd dat dit schilderij gemaakt werd. De moderniteit en bijzondere aantrekkingskracht van dit portret liggen in het frontale aanzicht van de geportretteerde, het opvallend lage perspectief en de keuze om het beeld direct af te snijden waar de bovenkant van Erens' hoofd eindigt. Erens en Breitner maakten deel uit van een hechte, interdisciplinaire groep in Amsterdam. Samen brachten zij een culturele verandering teweeg in Nederland gedurende de jaren 1880. Schrijvers speelden een belangrijke rol in deze beweging die later bekend werd als De Tachtigers. De schrijvers verzetten zich tegen ouderwetse en moraliserende literatuur. Ze haalden inspiratie uit kunst en literatuur uit het buitenland, met name Frankrijk. Ze ontwikkelden de Nederlandse variant van de l'art pour l'art-beweging en bepleitten kunst als een persoonlijke vorm van expressie, waarbij alleen esthetiek als leidraad diende, losgekoppeld van alle mogelijke niet-artistieke doelen. William Shakespeare en naturalistische literatuur inspireerden hen. Schrijvers ontwikkelden een nieuwe stijl die beter paste bij hun inhoud. Hun schrijfstijl vertoont verwantschap met het impressionisme in de schilderkunst, met nadruk op de indruk en het moment. Ze richtten hun eigen tijdschrift op, De Nieuwe Gids, dat vernieuwend was en zeer populair onder progressieve kunstenaars.

In 1883 begon Erens' schrijverscarrière met beschouwingen en recensies, voornamelijk over hedendaagse Franse literatuur. Drie jaar later werd hij medewerker van De Nieuwe Gids. Via Charles Baudelaire raakte Erens vertrouwd met prozapoëzie. Hij was de eerste die dit literaire genre in Nederland introduceerde met een gedicht dat in 1886 in De Nieuwe Gids verscheen. Erens was ook de eerste auteur in Nederland die over Baudelaire publiceerde. Breitner schilderde Erens' portret op een cruciaal moment in zijn carrière. Het was in deze periode dat de schilder zijn artistieke doorbraak in Amsterdam beleefde. In 1886 verwierf het Rijksmuseum zijn eerste werk van een hedendaagse kunstenaar, een groot schilderij van Breitner, dat veel aandacht trok. Breitner werd een van de toonaangevende schilders in Nederland. De combinatie van een losse, schilderachtige penseelstreek, vernieuwende composities en onderwerpen uit de arbeidersklasse maakte zijn schilderijen tot noviteiten. Hij had een beslissende invloed op veel tijdgenoten, met name Isaac Israëls. Breitner wordt beschouwd als een pionier en leider van de Amsterdamse impressionisten. Breitner begon zijn opleiding als schilder in Den Haag. Daar volgde hij de academie totdat hij werd verwijderd na wangedrag. Hij werkte in de ateliers van de zeer succesvolle en internationaal gewilde kunstenaars Willem Hendrik Mesdag en Willem Maris, die zijn talent snel herkenden. Met niemand minder dan Vincent van Gogh trok hij in 1882 regelmatig de stad in om het gewone volk van Den Haag te tekenen. Ook werkte hij in 1884 enkele maanden in Parijs in het atelier van Fernand Cormon. Terug in Nederland realiseerde Breitner zich dat zijn ambitie niet was om het succes van de Haagse School voort te zetten – een groep realistische kunstenaars die werkte in de lijn van de Franse schilders van Barbizon – maar om vernieuwende kunst te maken. Hij besloot in 1886 meer lessen te volgen bij professor August Allebé aan de Rijksakademie in Amsterdam. De snelgroeiende hoofdstad was de ideale omgeving voor de jonge, getalenteerde kunstenaar. Fotografie was een opkomend medium dat veel kunstenaars interesseerde. Breitner was een enthousiast fotograaf. Hij had geen ambitie om zijn foto's als kunst te presenteren, maar gebruikte ze vooral als studies voor sommige van zijn schilderijen. Verder zijn opvallende afsnijdingen in zijn picturale composities zichtbaar beïnvloed door experimenten met dit medium. Erens' opmerking dat hij behoorlijk lang moest poseren voor dit portret maakt het onwaarschijnlijk dat Breitner de huidige compositie op een foto baseerde.