K. (KAREL) APPEL 1921 Amsterdam - 2006 Zürich (Zwitserland) Red Personage

Details

Felle kleuren, duidelijke contouren en een bijna sculpturaal gebruik van verf. Uit de lagen doemt direct een voorstelling op en we herkennen twee ogen en een mond. Het is een oerbeeld, een afschrikwekkend masker dat in elke ruimte een krachtige aanwezigheid heeft. Dit schilderij kan niet anders dan een werk van Nederlands grootste naoorlogse kunstenaar zijn: Karel Appel. Uitbundig, kleurrijk, spontaan, vitaal en krachtig is het werk van Appel altijd geweest, vanaf het begin van zijn schilderscarrière, al is hij zich zijn hele leven blijven vernieuwen. ‘Als ik schilder,’ schreef hij in het jaar waarin ons schilderij ontstond, ‘dan is de materie mijn uitgangspunt, omdat bewezen is dat de materie op z’n minst net zo rijk in mogelijkheden is als de geest – zo niet rijker.’ In de daad van het schilderen lag voor Appel de essentie: het schilderij was de weerslag van een ontlading van creatieve spanning.

Appel begon met lang kijken, bouwde de spanning langzaam op en bracht dan uiteindelijk de verf, met alle opgekropte energie, als in een explosie op het doek aan. Vervolgens bracht hij bewust structuur aan in de verf, waardoor een voorstelling tevoorschijn kwam. Zelf beschreef hij dit proces als: ‘Ik sta voor mijn doek als een stuurman voor zijn radar; opeens kan er een beeld opdoemen uit het niets. Dat zijn de mooiste momenten, die doorbraak als ik schilder, wanneer uit de verfmassa opeens het schilderij naar voren schiet.’ Appel schilderde nooit abstract, al benadert zijn werk dat wel sterk. Zo kwam hij tot zijn eigen, persoonlijke versie van traditionele genres als portretten, naakten en landschappen. De daad van het schilderen was de hoofdzaak, maar het thema, mens, dier of landschap, maakte het schilderij pas af. Hij werkte als een bezetene, maar nam daarbij wel veel tijd om naar het schilderij te kijken en om de verf in de juiste kleur te mengen.

De acryltechniek die hij in dit werk gebruikte, zorgde voor een veel gladdere, vlakkere afwerking dan zijn schilderijen in olieverf. Hier zien we niet de dikke klodders die zijn olieverfschilderijen kenmerken. Toch zijn er, als je goed kijkt, dikke lagen verf over elkaar heen te zien. De impasto is zo dik als de techniek toelaat. Door de korte droogtijd is het mogelijk verschillende lagen in korte tijd over elkaar aan te brengen zonder dat ze mengen. Dat geeft een heel ander effect dan bij de olieverfschilderijen, waar de kleuren vaak door elkaar heen lopen.

Karel Appel en de andere kunstenaars van Cobra zochten kort na de Tweede Wereldoorlog naar oorspronkelijke vormen van creativiteit, die zij vonden in kindertekeningen, Afrikaanse kunst, het surrealisme en de kunst van outsiders. Appel vond al snel dat hij al deze invloeden voldoende had verwerkt. ‘Ik maak nu een krachtig primitief werk, krachtiger dan negerkunst en Picasso. Ik ben er doorheen gestoten, door de muur van abstract, surrealisme enzovoort. Mijn werk houdt alles in,’ schreef hij in 1947. Niet iedereen was daarvan overtuigd: Nederlandse kranten spraken van geknoei, gekladder en verlakkerij. De ophef was groot toen Appel in een interview zei: ‘Ik rotzooi maar een beetje aan. Ik leg het er tegenwoordig flink dik op; ik smijt de verf er met kwasten en plamuurmessen en blote handen tegenaan, ik gooi d’r soms hele potten tegelijk op.’ De tentoonstelling van Cobra in het Stedelijk Museum in Amsterdam werd in 1949 een publiek schandaal. Teleurgesteld door alle negativiteit in Nederland vertrok Appel naar Parijs, waar hij al snel internationaal zou doorbreken.

Appel bleef in zijn kunst altijd zichzelf. Hij was niet politiek of intellectueel. Creativiteit stond centraal en dat maakt hem tijdloos. Zijn werk bewijst dat onbekommerde creativiteit en het verlangen naar de verloren onschuld van de kindertekening altijd actueel blijven.