A.C.P. (CHARLEY) TOOROP 1891 Katwijk - 1955 Bergen Zee met zandbank

Details

De meer abstracte kanten van de zee, de eindeloze kleurschakeringen, het bijzondere licht aan de kust, de vormen van water en zand, de horizon, vormen een ultieme uitdaging voor een schilder. Voor de familie Toorop geldt dat in het bijzonder. De zee was nooit ver weg in het leven van Charley Toorop. Zij groeide deels op in Katwijk, waar haar vader, de beroemde schilder Jan Toorop, een serie zeegezichten schilderde, en trok jarenlang met hem de duinen van Domburg in om samen te tekenen. Ook Charley’s zoon, de schilder Edgar Fernhout, zou zich later intensief met dit onderwerp bezighouden.

In juli 1916 bracht Charley Toorop enige tijd door met haar vader in Zeeland. Ditmaal niet in Domburg, waar Jan Toorop elke zomer het middelpunt van een kunstkolonie vormde, maar in Oostvoorne, destijds een bij Rotterdammers populaire badplaats. Ze maakte hier drie schilderijen, waaronder onze Zee met zandbank. Ze was net bevallen van haar dochter en herstellende van de bevalling. Haar vader schreef haar kort daarvoor: ‘Het speet me zeer dat je nog niet in orde bent. Je moet je maar goed en sterk voeden.’ Het briefje ging vergezeld van 75 eieren. Het was geen gemakkelijke tijd voor Charley Toorop. Haar huwelijk met Henk Fernhout was door diens drank- en agressieproblemen zo goed als voorbij, zij had inmiddels drie kinderen en een serieuze schilderscarrière was nu een noodzaak geworden.

In 1916 was Zee met zandbank te zien op de eerste tentoonstelling van de kunstenaarsvereniging Het Signaal in het Stedelijk Museum in Amsterdam. Binnen deze groep vond Charley geestverwante kunstenaars. Het Algemeen Handelsblad noemde haar werk in een recensie ‘tragisch van geaardheid’ en sprak van een ‘teeder vervloeien van weemoedige kleur’. Zee met zandbank werd gekocht door een goede bekende van de familie Toorop: Charles Drabbe, de broer van de Domburgse kunstenares Mies Elout-Drabbe. Haar atelier was een verzamelplaats voor kunstenaars en het centrum van de kunstenaarskolonie die daar ontstond, met Jan Toorop als middelpunt.

Zee met zandbank is een krachtig voorbeeld van Charley Toorops vroege zoektocht naar een eigen stijl, los van haar beroemde vader met wie zij voortdurend werd vergeleken. Het zeegezicht is uitgegroeid tot een bijna abstract schilderij. Zee en zand zijn weergegeven als een grote spiraal, geschilderd in koele kleuren, met veel wit en zwart, aangevuld met oker, paars en blauw. De arcerende penseelstreken die Charley Toorop hier gebruikte, zien we veel terug in haar werk uit deze periode. Ze geven het landschap een stralende, bijna buitenaardse verschijning, alsof het uit een andere dimensie afkomstig is. Zonder de drie kleine scheepjes die achter elkaar door de vaargeul varen, het dreigende noodweer tegemoet, zouden we het schilderij nauwelijks als een landschap herkennen.

‘Is de natuurlijke verschijning de werkelijkheid, of is aan haar vorm alleen te betasten het meest onwerkelijke dat voor ons verschijnt? Dit onwerkelijke, wat het meest werkelijke is,’ schreef Charley in 1917, als reactie op de oprichting van De Stijl door Theo van Doesburg en Piet Mondriaan, die een geheel abstracte kunst voorstonden. Dat was niets voor Charley Toorop. Ze wilde blijven vasthouden aan de zichtbare werkelijkheid. De kunstenaar moest streven naar het realiseren van een ‘bezielde verbeelding’ van de realiteit. Dat zien we ook in dit vroege schilderij. Haar hele leven zou ze aan dit beginsel vasthouden, dat ze formuleerde toen ze nog maar zesentwintig was.

Het jaar 1916 was belangrijk voor Toorops ontwikkeling. Niet alleen sloot zij zich aan bij Het Signaal, ook kocht verzamelaar Helene Kröller-Müller via kunstadviseur H.P. Bremmer een schilderij van haar. Bremmer zag in Charley Toorop een uitzonderlijk talent en noemde haar zelfs de opvolger van Van Gogh, vooral vanwege de manier waarop zij de werkelijkheid onverbloemd en intens weergaf. ‘Zij is iemand die het leven durft aan te zien,’ zei hij, ‘zoals slechts weinigen dit vermogen.’