I.L. (ISAAC) ISRAELS 1865 Amsterdam - 1934 Den Haag Ippy en Gertie bij Modehuis Hirsch te Amsterdam

Details

Op een middag in 1916, in een salon of paskamer van modehuis Hirsch & Cie aan het Leidseplein, wordt thee geschonken. Het is een thé-select: een besloten modeshow voor klanten die voorheen voor dit soort gelegenheden naar Parijs moesten. Twee mannequins tonen de collectie. De ene kijkt weg, langs de beschouwer heen. De ander kijkt terug, naar het punt waar Isaac Israels stond en waar nu de beschouwer staat.

In de salon van Hirsch liggen die rollen vast: wie koopt, kijkt; wie showt, wordt bekeken. Dat verschil gaat verder dan etiquette. In de zaal showden meisjes uit eenvoudige milieus japonnen aan de vrouwelijke elite, maar ook aan het Nederlandse koningshuis; op de bovenverdieping zaten de naaisters. Israels kende dat hele gebouw en legde het ook vast: de shows, de paskamers en de ateliers, nuchter registrerend. De zittende vrouw blijft binnen deze conventies; de staande vrouw stapt daarbuiten door ons aan te kijken. Dit schilderij gaat zowel over kijken als over mode.

Israels heeft de voorstelling zorgvuldig gecomponeerd. Tussen de hoofden van beide figuren loopt een diagonaal die een kwart van het vlak overspant. De linkerbovenhoek heeft hij vrijwel leeg gelaten. De zittende vrouw rechtsvoor is driekwart gedraaid, met haar hoofd naar links, en haar handen rusten in haar schoot. De staande vrouw is frontaal geplaatst; met haar linkerhand steunt ze vermoedelijk op een gordijnstang. De roze-violette japon spreidt zich uit over de onderste helft van het doek, terwijl het gedempte zwart van de staande figuur beperkt blijft tot een smalle verticale lijn tegen de vlakke grijswitte wand. Beide gezichten zijn fijn uitgewerkt; hun lichamen en japonnen zijn daarentegen geschilderd in een brede, losse toets, waarbij Israels met de 'nat-in-nat'-techniek heeft gewerkt. De doekstructuur blijft in de achtergrond zichtbaar, omdat hij de verf hier veel schraler heeft aangebracht.

De reeks die Israels bij Hirsch schilderde, geldt als een van de belangrijkste uit zijn latere werk. Dit doek is daarbinnen uitzonderlijk door zijn royale formaat en het gedempte palet van roze, violet, zwart en grijswit. Met een hoogte van 127 centimeter is de staande figuur vrijwel levensgroot: wie voor het schilderij staat, kijkt haar in de ogen. In 2002 en 2003 was het werk te zien in het Gemeentemuseum in Den Haag (tegenwoordig Kunstmuseum Den Haag), als voorbeeld van de vastlegging van de modewereld in de jaren rond de Eerste Wereldoorlog.

De Amsterdamse vestiging van Hirsch werd op 25 september 1882 geopend door Sylvain Kahn en Sally Berg, met financiering van Leo Hirsch, die in Brussel al een modehuis had. Kahn en Berg introduceerden de haute couture in Nederland: voor het eerst konden vrouwen uit de elite in eigen land couture laten maken. Met de nieuwbouw van het pand in 1912, naar ontwerp van architect A. Jacot en met assistentie van bouwkundige J.G. Snuif, versterkte het modehuis zijn positie verder. Hirsch was vooruitstrevend; ter gelegenheid van de opening van het nieuwe pand organiseerde het de eerste modeshow voor genodigden in Nederland, met mannequins die uit Parijs waren overgekomen. Daarmee ontstond in Amsterdam de wereld waarin Israels zijn onderwerp vond: mode in de moderne tijd.

De tweelingzussen Helena (1895-1964) en Geertruida Wehmann (1895-1975) werkten respectievelijk onder de namen Ippy en Gertie. Op hun zestiende werden zij door hun ouders naar Londen gestuurd om werk- en levenservaring op te doen en de Engelse taal te leren. Daar werden ze als model ontdekt en gingen ze naar alle waarschijnlijkheid werken voor Lucile aan Burlington Street: het huis van Lucy Duff-Gordon, die de mannequinparade bedacht, de eerste beroepsmannequins opleidde en in 1912 de ondergang van de Titanic overleefde. Via Parijs keerden de zussen terug naar Amsterdam, waar zij tussen 1916 en 1918 tot de meest gevraagde mannequins van de stad behoorden. Hun eigen namen kwamen daar niet aan te pas: Israels titelde zijn doeken met de namen die het vak hun had gegeven.

Via collega en vriendin Thérèse Schwartze kreeg Israels rond 1900 toegang tot Hirsch, waar hij tijdens modeshows, in de paskamers en in de naaiateliers de modellen schilderde. Via Hirsch werd hij geïntroduceerd bij het modehuis Paquin in Parijs. Rond 1903 vestigde hij zich daar en werkte hij voor Paquin en het modehuis Drecoll. In 1913 verruilde hij Parijs voor Londen; in 1915 keerde hij terug naar Nederland. Tussen 1916 en 1918 bezocht hij samen met zijn partner Sophie de Vries de thé-selects bij Hirsch en raakte hij in de ban van de tweelingzusjes. Hij portretteerde hen regelmatig, zowel samen als apart.

In 1941 stelde de bezetter een Duitse bewindvoerder (Verwalter) aan en moest de joodse directie vertrekken. Arnold Bernard Kahn, zoon van medeoprichter Sylvain Kahn, stierf dat jaar in Buchenwald. Ook meerdere medewerkers overleefden de oorlog niet; voorraad en inventaris werden naar Duitsland gestuurd en in 1943 volgde de liquidatie. Hirsch & Cie keerde in 1948 terug in een deel van het oude pand, maar op een fractie van de oorspronkelijke schaal.

Geertruida Wehmann stierf in 1975, een jaar voordat het huis waarvoor zij poseerde definitief zijn deuren sloot. Het pand staat er nog, als rijksmonument, met sinds 2012 een Apple Store over twee verdiepingen. Op het hoektorentje staat de naam Hirsch nog altijd in sierlijke letters. Van de salon zelf rest dit doek.